Aktualności

„Nie widzimy, kto mógłby Cię zastąpić. Jesteś wyjątkowy”. To jedno z najmilszych zdań, jakie może usłyszeć lider. I jedno z najbardziej niebezpiecznych.

Zwykle mówią je ludzie życzliwi, którzy szczerze doceniają Twoją pracę. Ktoś kończy kadencję, chce oddać odpowiedzialność albo zastanawia się, czy nie przyszedł czas na zmianę. Wtedy słyszy: „Zostań jeszcze trochę. Bez Ciebie to się rozpadnie”.

Takie zdanie łechce. Daje poczucie sensu i potwierdza, że nasz wysiłek miał znaczenie. Jest w nim jednak ukryty komunikat, który rzadko słyszymy od razu: przez lata nie przygotowaliśmy nikogo, kto mógłby przejąć tę rolę.

Lider, który jest niezastąpiony, nie zbudował zespołu. Zbudował zależność.

Ostrzeżenie…

Istnieje wielka pokusa dla liderów: pokusa, by uważać się za niezastąpionych, bez względu na to, jakie się pełni zadanie. Przychodzą myśli, że to my rządzimy, że jesteśmy w centrum. I tak, krok po kroku, popadamy jako liderzy w autorytaryzm i personalizm.

Warto zauważyć, że mówimy o nas jako sługach, czyli o ludziach, którzy zaczęli od zaangażowania i oddania. Pokusa przychodzi do nas właśnie dlatego, że tak dużo z siebie dajemy. Najpierw przychodzi przekonanie, że jestem niezbędny. Potem poczucie, że wszystko kręci się wokół mnie. Na końcu styl, w którym nie ma już miejsca na innych.

Jak rodzi się niezastąpiony

Nikt nie budzi się rano z myślą: „Dziś stanę się niezastąpiony”. To dzieje się powoli i zwykle z dobrych pobudek.

Jako lider jestem kompetentny, więc ludzie przychodzą do mnie z pytaniami. Jestem szybki, więc łatwiej mi zrobić coś samemu, niż komuś wytłumaczyć. Jestem odpowiedzialny, więc biorę na siebie to, czego inni nie chcą. Z czasem każda ważniejsza informacja przechodzi przeze mnie, a każda decyzja na mnie czeka. Ludzie przestają próbować, bo i tak „ja zrobię to lepiej”.

Na koniec jestem zmęczony, ale też trochę zadowolony. Bycie potrzebnym jest przyjemne. Czasem przyjemniejsze, niż chcemy przyznać.

Wszystko się zgadza i działa, dopóki działa jedna osoba, lider. Kiedy ta osoba zachoruje, wypali się, odejdzie albo popełni błąd, którego nikt nie może skorygować, cała struktura zaczyna się chwiać. Bardzo dobrze znamy ten obraz z naszej pracy z liderami Kościoła i organizacji chrześcijańskich. Nadmierna zależność od jednej osoby i nieprzygotowana sukcesja to jedne z najczęstszych problemów, o których liderzy mówią, gdy pytamy ich o największe ryzyka w ich wspólnotach.

Prosty test

Jest jedno pytanie, które dobrze pokazuje, jak jest naprawdę: co się stanie, jeśli zniknę na trzy tygodnie bez telefonu?

Czy ludzie podejmą decyzje sami? Czy będą wiedzieli, gdzie szukać informacji? Czy ktoś poprowadzi spotkanie? Czy wrócę do spokojnie działającego zespołu, czy do stosu spraw, które na mnie czekały?

Jim Murphy, jeden z wykładowców kursu przywództwa służebnego CHARIS, ujął to tak: dobry lider chce, żeby ludzie wzrastali, a nie pozostawali od niego zależni. Miarą jego przywództwa nie jest to, jak bardzo jest potrzebny, tylko to, jak wielu ludzi dzięki niemu urosło.

Biblia zna tę pokusę

Pierwszą historię o niezastąpionym liderze znajdujemy już w Księdze Wyjścia. Mojżesz od rana do wieczora sam rozsądza sprawy całego ludu. Jego teść Jetro patrzy na to i mówi wprost: „Niedobrze czynisz. Zamęczysz siebie i lud. Zadanie to przerasta twoje siły, nie podołasz mu sam” (Wj 18,17-18). Potem radzi mu, żeby wybrał zdolnych ludzi i podzielił się z nimi odpowiedzialnością.

Warto zauważyć, że Jetro nie krytykuje Mojżesza za brak zaangażowania. Krytykuje go za nadmiar. To często jest najtrudniejsze do zobaczenia.

Cała Biblia jest zresztą historią przekazywania odpowiedzialności. Mojżesz przygotowuje Jozuego. Eliasz przygotowuje Elizeusza. Jezus przez trzy lata formuje Dwunastu, a potem odchodzi i mówi, że to dla nich lepiej. Paweł formuje Tymoteusza, Tytusa i Sylasa. Do Tymoteusza pisze zdanie, w którym mieszczą się cztery pokolenia liderów: „To, co usłyszałeś ode mnie, przekaż wiarygodnym ludziom, którzy będą zdolni nauczać także innych” (2 Tm 2,2).

I jest jeszcze Jan Chrzciciel. Ma tłumy, uczniów i autorytet. Kiedy pojawia się Jezus, Jan mówi: „On ma wzrastać, a ja mam się umniejszać” (J 3,30). To chyba najkrótsza definicja zdrowego przywództwa, jaką znamy.

Jak nie ulec pokusie niezastąpionego?

Pamiętaj, kto naprawdę prowadzi

W Kościele mówi się o tym wprost: szefem projektu jest Bóg, my jesteśmy sługami. Krąży anegdota o Janie XXIII, który po pełnym trosk dniu miał powiedzieć: „Panie, to Twój Kościół. Ja idę spać”. W organizacjach świeckich ta sama prawda brzmi tak: misja jest większa niż ja. Jeśli wszystko zależy ode mnie, to znaczy, że misja zrobiła się za mała.

Oddawaj decyzje na właściwy poziom

Bycie odpowiedzialnym nie oznacza decydowania samemu. Katolicka nauka społeczna ma na to piękne słowo: pomocniczość. To, co może zrobić ktoś bliżej sprawy, powinien zrobić on. Każda decyzja, którą podejmujesz za kogoś, choć on sam by mógł, odbiera mu szansę na wzrost.

Zaproś, towarzysz, wypuść

Jim Murphy opisuje wychowywanie nowych liderów w trzech krokach. Najpierw zaproś kogoś do wspólnej pracy. Potem bądź obok, kiedy próbuje. Na końcu odsuń się i pozwól mu działać. Najwięcej liderów zatrzymuje się na drugim kroku. Towarzyszą tak długo, że następca nigdy nie staje na własnych nogach.

Miej ludzi, którzy mówią Ci prawdę

Pokusa niezastąpionego rośnie w ciszy. Kiedy nikt nie mówi liderowi, że jest go za dużo, łatwo uznać, że wszystko jest w porządku. Potrzebujesz kogoś, kto zada Ci niewygodne pytanie. Jedno z najlepszych pytań, jakie znamy, to: „Czy bycie pasterzem nie przeszkadza mi być owcą?”

Ćwicz pokorę, także tę niewygodną

Doroteusz z Gazy, mnich z VI wieku, pisał: „Kto nie lubi upokorzeń, nie kocha pokory”. Dla lidera upokorzeniem może być to, że ktoś inny zrobi coś lepiej, że zespół poradzi sobie bez niego albo że po jego odejściu wszystko będzie działać dalej. Paradoksalnie to właśnie jest najlepsze świadectwo jego przywództwa.

Najlepszy lider przygotowuje swoje odejście

Lubimy myśleć o przywództwie jako o budowaniu. Budujemy zespoły, projekty, wspólnoty i dzieła. Jednak najtrwalsze, co lider może zbudować, to ludzie, którzy poradzą sobie bez niego.

Nie chodzi o to, żeby być zbędnym. Chodzi o to, żeby nie być niezbędnym. Pierwszy nie wnosi nic. Drugi jest dla całej struktury zagrożeniem, nawet jeśli tego nie widzi.

Na koniec kilka pytań do refleksji:

Co się stanie, jeśli zniknę?

Jakie decyzje podejmuję, choć mógłby je podjąć ktoś inny?

Kogo dziś przygotowuję do przejęcia mojej roli? Czy ta osoba o tym wie?

Co sprawia mi przyjemność w byciu potrzebnym?

Kiedy kończy się moja kadencja i kto o tym zdecydował?

Ryba psuje się od głowy. Czasem dlatego, że głowa robi coś złego. Ale czasem dlatego, że chce być całą rybą.

Dobry lider wie, że on ma się umniejszać, a inni wzrastać.

Robert Plesko i Mariusz Marcinkowski

Liderzy i koordynatorzy Global Leadership Summit Polska